Wyrok TK P 10/16 a zasiedzenie służebności przesyłu – co zmienia w trwających postępowaniach?

Czego dotyczy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. (P 10/16)?

Dnia 2 grudnia 2025 r. Trybunał Konstytucyjny wydał istotne orzeczenie w sprawie o sygn. akt P 10/16,  w którym oceniał przede wszystkim to, czy tzw. przedsiębiorca przesyłowy (a więc prowadzący przedsiębiorstwo zajmujące się m.in. dystrybucją prądu) może żądać zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed wejściem w życie przepisów regulujących taką służebność przesyłu.

Dlaczego istotna jest data 3 sierpnia 2008 r.?

TK uznał, że przepisy Kodeksu cywilnego (art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c.) – rozumiane w ten sposób, że przedsiębiorstwa przesyłowe mogły nabywać w drodze zasiedzenia uprawnienie do korzystania z cudzych gruntów przed wejściem w życie nowelizacji z 3 sierpnia 2008 r. – są niezgodne z Konstytucją RP. 

Czym różni się służebność przesyłu od służebności gruntowej odpowiadającej jej treścią?

Podstawowa różnica dotyczy podmiotu uprawnionego, którym co do służebności gruntowej jest każdoczesny właściciel nieruchomości władnącej, natomiast służebność przesyłu przysługuje przedsiębiorcy przesyłowemu prowadzącemu działalność gospodarczą związaną z przesyłem mediów lub energii.

Ponadto, służebność gruntowa ma na celu poprawienie  użyteczności jednej nieruchomości względem drugiej, np. poprzez zapewnienie dostępu do drogi publicznej, natomiast służebność przesyłu umożliwia funkcjonowanie infrastruktury technicznej.

•  Przeczytaj również: Zajęcie nieruchomosci pod budowę sieci przesyłowej.

Jak przed wyrokiem TK P 10/16 sądy rozstrzygały sprawy o zasiedzenie służebności przesyłu?

Na jakiej podstawie przedsiębiorstwa przesyłowe powoływały się na zasiedzenie?

Zasiedzenie jest sposobem nabycia własności nieruchomości przez podmiot, który włada nieruchomością jak właściciel przez 20 lat (jeśli robi to w dobrej wierze) lub 30 lat (jeśli robi to w złej). Przedsiębiorstwa przesyłowe powoływały się zatem na tę okoliczność podnosząc, że przez ostatnie dekady samodzielnie decydowały o tej części gruntu, przez który przebiegają instalacje przedsiębiorstwa.

Jakie znaczenie miała wcześniejsza linia orzecznicza Sądu Najwyższego?

Sąd Najwyższy uznał, że przypadek przedsiębiorców energetycznych, którzy zarządzają (władają) instalacjami przebiegającymi przez nieruchomości, takimi jak chociażby linie energetyczne, jest szczególny.

Brak było jednak jednoznacznego przepisu odnoszącego się do takiej sytuacji, dlatego sądy (bazując na wyrokach SN) wypracowały rozwiązanie, w którym ten szczególny sposób korzystania z nieruchomości nazwały „służebnością przesyłu”.

Dlaczego ta wykładnia budziła wątpliwości konstytucyjne?

„Służebność przesyłu” do czasu jej uregulowania w 2008 r. była jednak sformułowaniem nieistniejącym w przepisach. Brak było takiej definicji legalnej, a tym bardziej norm określających przesłanki jej powstania.

Gdy ustawodawca, nowelizując w 2008 r. Kodeks cywilny zdecydował się nie tylko zdefiniować, ale i uregulować relatywnie szczegółowo służebność przesyłu, pojawiła się wątpliwość, czy dotychczasowa praktyka orzecznicza dotycząca tej szczególnej służebności, pozostaje aktualna. Dotychczasowe wyroki nie bazowały bowiem na takich sztywnych ramach prawnych, jakie wprowadziła nowelizacja.

Czy wyrok TK P 10/16 obowiązuje, jeżeli nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw?

Jakie znaczenie ma art. 190 Konstytucji RP?

Art. 190 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przepis ten reguluje trzy materie:

Po pierwsze, stanowi w ust. 1, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.

Po drugie, orzeczenia w sprawach obejmujących m.in. orzekanie o zgodności ustaw z Konstytucją, podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym lub w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”.

Po trzecie natomiast, wyrok Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. 

Jakie są skutki braku urzędowej publikacji wyroku?

W przypadku, gdy Wyrok TK nie zostanie opublikowany, dochodzi do naruszenia norm systemowych. To art. 190 ust. 2 Konstytucji RP wymaga bowiem, aby doszło do zamieszczenia jego treści we właściwym dzienniku urzędowym.

Warto jednak podkreślić, że ani ustawa zasadnicza, ani pozostałe ustawy, nie wprowadzają sankcji braku takiej publikacji. Co więcej, art. 190 Konstytucji RP w odrębnych jednostkach redakcyjnych przesądza o tym, że orzeczenie TK obowiązuje z mocy prawa (art. 190 ust. 1) oraz że wchodzi w życie z dniem ogłoszenia (art. 190 ust. 3).

Nie można zatem jednoznacznie uznać, jakoby wyrok nieopublikowany nie ma mocy obowiązującej. Art. 190 Konstytucji RP bowiem po pierwsze nie wprowadza takiego warunku. Po drugie, wyraźnie oddziela kwestie mocy obowiązującej od obowiązku publikacji wyroku TK. Po trzecie natomiast, w aspekcie publikacji wyroku – przepis wskazuje jedynie, że zachodzi obowiązek takiej publikacji – delegując zatem zobowiązanie w kierunku właściwych organów, a nie warunkując byt prawny wyroku od wypełnienia tego obowiązku.

Czy sąd powszechny może uwzględnić argumentację konstytucyjną niezależnie od formalnego wejścia wyroku w życie?

Z racji, iż wyroki TK obowiązują ex lege, a więc z mocy prawa – sądy jak najbardziej są więc uprawnione do tego, aby uwzględniać w swoich rozstrzygnięciach konsekwencje wynikające z określonego orzeczenia Trybunału. 

Sądy przykładowo wskazują w tym zakresie:

„Organ ten [władzy wykonawczej – przyp.aut.] nie dysponuje kompetencją do merytorycznej oceny legalności działania Trybunału Konstytucyjnego ani do cenzurowania jego judykatów poprzez odmowę lub wstrzymanie publikacji. Uznanie, że brak publikacji pozbawia wyrok mocy wiążącej, prowadziłoby do niedopuszczalnego w świetle art. 10 Konstytucji prymatu władzy wykonawczej nad sądowniczą” (Postanowienie SO w Łodzi z 15.07.2026 r., III Ca 2484/25, Legalis nr 4017453).

Jak sądy stosują wyrok TK P 10/16 w postępowaniach, które nadal trwają?

Orzeczenia uwzględniające argumentację wynikającą z wyroku TK

Na ten moment dominująca większość wyroków dotyczy spraw, gdzie strony dążyły do wznowienia już zakończonego postępowania, bazując na wyroku P 10/16. W takich przypadkach sądy jednak w przeważającej części oddalają takie żądania. Sprawy wytoczone po wydaniu przez Trybunał analizowanego orzeczenia w 2025 roku w dominującej części są w toku.

Niemniej jednak w jednym z judykatów z lipca br. Sąd Okręgowy w Łodzi stwierdził:

„Pomimo iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie P 10/16 nie został opublikowany, w ocenie Sądu Okręgowego ma on moc wiążącą, gdyż już sam fakt ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, po przeprowadzeniu postępowania kontrolnego, nie jest pozbawiony znaczenia prawnego. Od momentu ogłoszenia wyroku następuje uchylenie domniemania konstytucyjności kontrolowanego przepisu, w związku z czym organy stosujące przepisy powinny uwzględniać, że chodzi o przepisy pozbawione domniemania konstytucyjności. Brak jakichkolwiek podstaw do twierdzenia, iż dopiero formalna promulgacja wyroku powoduje przedmiotowy skutek (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2007 r., K 2/07, OTK-A 2007, nr 5, poz. 48) (…)

Skoro zatem niezgodne z Konstytucją są przepisy art. 292 w zw. z art. 285 § 1 i 2 KC, rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 3051-3054 KC, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, to najwcześniejszą datą rozpoczęcia biegu terminu zasiedzenia takiej służebności jest data wejścia w życie art. 3051-3054 KC, niezależnie od tego kiedy faktycznie rozpoczęło się korzystanie przez przedsiębiorstwo przesyłowe z urządzeń przesyłowych rozmieszczonych na nieruchomości wnioskodawców.”

Postanowienie SO w Łodzi z 15.07.2026 r., III Ca 2484/25, Legalis nr 4017453.

„ Istniejące wątpliwości ostatecznie spowodowały skierowanie pytania do Trybunału Konstytucyjnego celem jednoznacznej oceny tej kwestii w kontekście obowiązujących norm wskazanych w Konstytucji. W dniu 2 grudnia 2025 roku Trybunał Konstytucyjny kwestię tę rozstrzygnął wydając wyrok w sprawie P 10/16. Zauważyć należy, że z uwagi na istniejący aktualnie w Polsce spór prawny, dotyczący również Trybunału Konstytucyjnego, orzeczenie to nie zostało w sposób przewidziany prawem opublikowane. Sytuacja ta nie może jednak powodować, że sprawy obywateli nie będą rozstrzygane.

Dodatkowo wskazać należy, że każdy orzekający Sąd powszechny w ramach tzw. rozproszonej kontroli konstytucyjnej, ma uprawnienie by kwestie podlegające ocenie Trybunału Konstytucyjnego, również niezależnie ocenić. (…) Ważąc wszystkie argumenty natury prawnej, zdaniem Sądu Okręgowego należało dojść do przekonania, że przed wprowadzeniem regulacji prawnej dot. uregulowania instytucji służebności przesyłu tj. przed dniem 3 sierpnia 2008 roku, zasiedzenie służebności przesyłu nie było możliwe (…)”

Postanowienie SO w Warszawie z 29.04.2026 r., IV Ca 248/17, Legalis nr 4020882.

Orzeczenia odmawiające wyrokowi bezpośredniego skutku procesowego

„Wydany w sprawie o sygn. akt P 10/16 wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. do dnia dzisiejszego nie został opublikowany w dzienniku urzędowym Dziennik Ustaw. Pociąga to za sobą skutek w postaci braku wejścia w życie tego orzeczenia i braku jego mocy obowiązującej. Tym samym zakwestionowany przez Trybunał Konstytucyjny akt prawny nie utracił mocy obowiązującej.”

– tak: postanowienie SO w Szczecinie z 25.05.2026 r., II Ca 445/26, Legalis nr 3994930.

Czy można mówić o ukształtowanej linii orzeczniczej?

W żadnym wypadku nie można w tym momencie uznać, że w aspekcie stosowania wyroku TK w sprawach dotyczących służebności przesyłu, doszło do wyklarowania się jednolitej linii orzeczniczej.

Biorąc pod uwagę czas trwania tego rodzaju postępowań oraz fakt, iż Wyrok TK o sygn. P 10/16 jest w obiegu prawnym niespełna rok, ewentualne postępowania oparte na tym judykacie, dopiero są wszczynane bądź pozostają w toku. Wyklarowanie się ukształtowanej linii orzeczniczej jest więc kwestią wymagającą znacznie dłuższego horyzontu czasowego.

Jakie znaczenie ma etap postępowania i ustalony stan faktyczny?

Sądy cywilne są zobowiązane orzekać według stanu aktualnego na dzień zamknięcia rozprawy. Chodzi zarówno o aktualny stan faktyczny, jak i prawny.

Oznacza to, że zarówno w postępowaniach wszczętych przed grudniem 2025 roku, jak i w postępowaniach wszczętych w 2026 roku, sądy będą rozpatrywały sprawy w stanie prawnym już po wydaniu wyroku TK o sygn. P 10/16.

Wyrok TK P 10/16 a trwające postępowania – najczęstsze pytania

Czy wyrok TK P 10/16 automatycznie zmienia wynik sprawy o zasiedzenie?

Nie, wyrok nie zmienia sprawy automatycznie. Zgodnie jednak z zasadą aktualności wyrokowania z art. 316 § 1 KPC, sąd bierze pod uwagę stan faktyczny i prawny z chwili zamknięcia rozprawy. Oznacza to, że również wyrok P 10/16 powinien zostać uwzględniony przez sąd rozpatrujący sprawę po dacie jego wydania.

Czy brak publikacji wyroku TK wyklucza powoływanie się na jego argumentację?

Brak publikacji wyroku TK nie decyduje o jego mocy obowiązującej. Rozstrzygnięcie to zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP weszło bowiem w życie z chwilą ogłoszenia.

Czy przedsiębiorstwo przesyłowe może nadal wygrać sprawę o zasiedzenie?

W sytuacji, gdy sprawa zakończy się przed 2028 rokiem, „wygranie” sprawy przez przedsiębiorstwo przesyłowe o zasiedzenie służebności przesyłu może wynikać w zasadzie jedynie z nieuznania przez sąd rozstrzygający wyroku TK o sygn. P 10/16. 

Należy jednak pamiętać, że każda sprawa ma charakter indywidualny i chociażby przeformułowanie roszczenia może mieć wpływ na wynik końcowy.

Należy także pamiętać, że sprawy wszczęte po 20-latach od 3 sierpnia 2008 r. teoretycznie mogą już uwzględnić 20-letni termin na zasiedzenie w tzw. dobrej wierze. Jest to jednak kazus dość teoretyczny i raczej trudny do wyobrażenia w relacji właściciel nieruchomości-przedsiębiorca przesyłowy.

Czy wyrok TK dotyczy również urządzeń wybudowanych po 3 sierpnia 2008 r.?

Wyrok TK stanowi, że zasiedzenie służebności przesyłu przed 2008 rokiem nie jest możliwe. Jeżeli jednak urządzenia przesyłowe powstały po tej dacie – biegnie już termin zasiedzenia, bowiem stosownie do art. 305[4] KC, do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. 

autorki:
Anna Kędzierawska-Czarnecka
radca prawny

Anna Halczuk-Izydorczyk
radca prawny

Obrazek w nagłówku pochodzi z Unsplah

***

WYROK TK Z 2 GRUDNIA 2025 R. W SPRAWIE SŁUŻEBNOŚCI PRZESYŁU. NADCHODZI FALA ROSZCZEŃ – JAK SIĘ NA NIĄ PRZYGOTOWAĆ?

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. (sygn. P 10/16) dotyczący zasad nabycia w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu – istotnie zmienia dotychczasowe podejście do regulowania stanu prawnego infrastruktury przesyłowej. Z perspektywy przedsiębiorstw oznacza to nie tylko zmianę interpretacyjną, ale przede wszystkim realne zwiększenie ryzyka prawnego i … (Czytaj dalej…)