Czy dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania (zwłoki w spełnieniu) przez jedną z jej stron zobowiązania o charakterze pieniężnym?

2019-11-25

W dniu 20 listopada 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie siedmioosobowym: Prezes SN Dariusz Zawistowski Sędziowie: SSN Teresa Bielska-Sobkowicz, SSN Dariusz Dończyk, SSN Jacek Gudowski, SSN Grzegorz Misiurek, SSN Władysław Pawlak, SSN Krzysztof Pietrzykowski, rozpoznawał sprawę o sygn. III CZP 3/19, dotyczącą pytania prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2018 r., sygn. akt III CZP 17/18: „Czy dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania (zwłoki w spełnieniu) przez jedną z jej stron zobowiązania o charakterze pieniężnym?"

Sprawa cieszyła się dużym zainteresowaniem ze strony dziennikarzy, jak również przedstawicieli środowiska prawniczego. Z uwagi na doniosłość zagadnienia prawnego, w posiedzeniu w charakterze publiczności uczestniczył również przedstawiciel Kancelarii Gardocki i Partnerzy Adwokaci i Radcowie Prawni.

W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy strony związane były umową o wykonanie robót budowlano-montażowych. Umowa określała m.in. zasady współpracy stron w zakresie wykonania instalacji sanitarnych, c.o., wentylacji, itp. Ponadto strony przewidziały w umowie kary umowne obciążające wykonawcę w razie zwłoki m.in. w wykonaniu prac, w usunięciu wad oraz karę umowną płatną przez zamawiającego w razie odstąpienia przez wykonawcę od umowy z przyczyn, za które odpowiedzialność ponosi zamawiający. Karę tę strony w umowie ustaliły na 10% wartości danego zakresu umowy i przewidziały, że wykonawca może od umowy odstąpić, jeżeli zamawiający opóźnia się z płatnościami za faktury co najmniej 14 dni i mimo wezwania nie płaci. Ponieważ pozwana nie regulowała kolejnych części należnego za wykonane prace wynagrodzenia, powód złożył skuteczne oświadczenie o odstąpieniu od umowy.

Sąd I instancji oddalił powództwo o zapłatę 159.680, 69 zł z tytułu kar umownych uzasadniając, że złożone oświadczenie o odstąpieniu od umowy wywarło skutki tylko w stosunku do niewykonanego zakresu prac. Ponadto Sąd I instancji wskazał, iż powód złożył oświadczenie o odstąpieniu z powodu zwłoki w zapłacie wynagrodzenia, a więc w spełnieniu świadczenia pieniężnego. W odniesieniu do treści art. 483 § 1 k.c., kara umowa może zostać zastrzeżona w umowie jednak wyłącznie z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego.

Rozpoznając apelację powoda, Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość, sformułowaną w przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym. Sąd Apelacyjny słusznie zwrócił uwagę na dwa dominujące kierunki wykładni dotyczące możliwości zastrzegania kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy.
Pierwszy z nich dotyczy stricte przyczyny z jakiej nastąpiło odstąpienie od umowy, zatem jeśli wykonanie prawa odstąpienia związane było z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania niepieniężnego, zastrzeżenie kary umownej z art. 483 § 1 k.c. uznać należy za nieskutecznie. Drugi z poglądów koncentruje się na samym fakcie odstąpienia od umowy, bez konieczności badania czy przyczyna odstąpienia ma charakter pieniężny czy niepieniężny, bowiem złożenie oświadczenia o odstąpieniu powoduje między stronami skutki o których mowa w art. 494 § 1 k.c. a więc obowiązek zwrotu drugiej stronie wszystkiego, co strona otrzymała na mocy umowy, a druga strona obowiązana jest to przyjąć, ponadto strona odstępująca od umowy może żądać także naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania na zasadach ogólnych.

Powiększony skład Sądu Najwyższego uznał ostatecznie, że nie jest dopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania o charakterze pieniężnym.

Sąd Najwyższy podkreślił w uzasadnieniu, iż norma prawna zawarta w art. 483 k.c. ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Konkludując wskazać należy, że zawarcie w umowie klauzuli dopuszczającej możliwość zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia z powodu niewykonania zobowiązania o charakterze pieniężnym, będzie nieważne z mocy prawa, a zatem nieobowiązujące.

Autorem artykułu jest aplikant radcowski Izabela Witan z kancelarii Gardocki i Partnerzy Adwokaci i Radcowie Prawni

Powrót do listy